મોહન ભાગવત / Courtesy photo

1893માં એક મોટા ભાગે અજાણ્યા હિન્દુ સંન્યાસી સ્વામી વિવેકાનંદ શિકાગોમાં એક સભા સમક્ષ ઊભા રહ્યા અને અમેરિકાને એવા સાંસ્કૃતિક ભારતનો પરિચય કરાવ્યો, જેના વિશે તે સમયના મોટાભાગના અમેરિકનો બહુ ઓછું જાણતા હતા.

2014માં નરેન્દ્ર મોદી મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડનમાં 18,000થી વધુ ભારતીય અમેરિકનોની સામે ઊભા રહ્યા અને આત્મવિશ્વાસ સાથે એક ઊભરતા ભારતના આગમનની વાત કરી. હકીકતમાં, તેમણે તે વાતને પોતાની હાજરી અને સંદેશ દ્વારા સાકાર પણ કરી.

હવે 2026માં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS)ના વડા તરીકે મોહન ભાગવત 29 ઓગસ્ટે એ જ પ્રતિષ્ઠિત મંચ પર ઊભા રહેશે. RSSએ એક સદીથી ભારતની સાંસ્કૃતિક અને રાષ્ટ્રીય ચેતનાના એક વિશિષ્ટ દૃષ્ટિકોણને રજૂ કરવાનું કાર્ય કર્યું છે.

ત્રણ ક્ષણો. ત્રણ અલગ વ્યક્તિઓ. ત્રણ અલગ ભારત.

અને તેમ છતાં, આ ત્રણેયને જોડતી એક કડી છે - ભારતનો સાંસ્કૃતિક અને સભ્યતાગત અવાજ ધીમે ધીમે વૈશ્વિક જાહેર મંચ સુધી પહોંચતો ગયો છે.

RSSના શતાબ્દી વર્ષ દરમિયાન મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડનમાં ભાગવતની હાજરી માત્ર વધુ એક ભારતીય પ્રવાસી સમુદાયના કાર્યક્રમથી ઘણી વધુ મહત્વપૂર્ણ છે. તેનું મહત્વ એ વાતમાં રહેલું છે કે આ ક્ષણ શું દર્શાવે છે અને ભાગવત શું કહેવાનું પસંદ કરે છે. ભાગવતની મુલાકાતનો વિરોધ કરનાર કોઈપણ વ્યક્તિએ સમજવું જોઈએ કે તેમનો સંદેશ વૈશ્વિક સ્તરે હિન્દુઓ, હિન્દુત્વ અને હિન્દુ ધર્મના સામૂહિક અવાજનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જોકે કોઈને બાકાત રાખવાના હેતુથી નહીં, પરંતુ ભારતના બહુસાંસ્કૃતિક અને બહુધાર્મિક સ્વરોનું સન્માન કરતા.

વિવેકાનંદથી મોદી અને ભાગવત સુધી

1893માં શિકાગોમાં વિશ્વ ધર્મ સંસદમાં સ્વામી વિવેકાનંદની હાજરી એક અસાધારણ સાંસ્કૃતિક અને સભ્યતાગત સંવાદ હતો. તે સમયે ભારત બ્રિટિશ શાસન હેઠળ હતું અને પશ્ચિમી દૃષ્ટિકોણથી તેને ઘણીવાર રાજકીય રીતે આધિન અને સાંસ્કૃતિક રીતે પછાત તરીકે જોવામાં આવતું હતું. વિવેકાનંદે તેનાથી તદ્દન અલગ ભારતની છબી રજૂ કરી - બૌદ્ધિક રીતે આત્મવિશ્વાસ ધરાવતું, આધ્યાત્મિક રીતે વ્યાપક અને ઊંડાણપૂર્વક બહુવિધતાવાદી ભારત. તેમનો સંદેશ એ નહોતો કે ભારત પશ્ચિમ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે, પરંતુ ભારત માનવજાત માટે યોગદાન આપી શકે તેવી એક મહત્વપૂર્ણ સભ્યતા છે.

એક સદીથી વધુ સમય બાદ નરેન્દ્ર મોદીએ ભારતના બીજા એક પરિવર્તનનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું. ભારત હવે માન્યતા મેળવવા માટે સંઘર્ષ કરતી વસાહતી સભ્યતા રહ્યું નહોતું. તે વિશ્વનું સૌથી મોટું લોકતંત્ર, એક ઊભરતી આર્થિક શક્તિ અને વૈશ્વિક બાબતોમાં સતત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવતું રાષ્ટ્ર બની ગયું હતું. ખાસ કરીને અગાઉ તેમનો અમેરિકાનો વિઝા રદ કરવામાં આવ્યો હોવાની પૃષ્ઠભૂમિ બાદ મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડનમાં તેમની ઐતિહાસિક હાજરી ભારતીય અમેરિકન સમુદાયના નોંધપાત્ર પરિવર્તનનું પ્રતીક બની હતી. મોદીએ પ્રવાસી ભારતીય સમુદાયને માત્ર પોતાના વતનની યાદોને જાળવી રાખવા માટે નહીં, પરંતુ ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે એક સફળ અને પ્રભાવશાળી સેતુ બનવા માટે પણ આહ્વાન કર્યું હતું.

હવે મોહન ભાગવતનો વારો છે. તેઓ ન તો વડાપ્રધાન છે કે ન તો ભારતીય રાજ્યનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેઓ RSSના વડા તરીકે અને તેના શતાબ્દી વર્ષ દરમિયાન ભારતના સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક વિચારોના એક પ્રભાવશાળી પ્રવાહનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા ત્યાં પહોંચશે.

આ જ તફાવત તેમની હાજરીને પોતાના આગવા અને ઐતિહાસિક મહત્વથી ભરપૂર બનાવે છે.

જો મોદીની ક્ષણ ભારતના રાજકીય અને આર્થિક આગમનનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી હતી, તો ભાગવત પાસે ભારતની સભ્યતાગત ચર્ચાને વિશ્વ સમક્ષ રજૂ કરવાની તક છે.

ભાગવત ભારત વિશે શું કહી શકે?

દાયકાઓથી વિશ્વ સાથે ભારતના સંબંધોની ચર્ચા મુખ્યત્વે અર્થતંત્ર, વિકાસ, ભૂરાજનીતિ, લોકશાહી, ટેક્નોલોજી અને હવે અમેરિકાની સાથેની તેની વધતી જતી વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીના સંદર્ભમાં થતી આવી છે.

આ તમામ પરિમાણો મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ ભાગવત કદાચ એ વાત પર ભાર મૂકે કે ભારત એક એવી સભ્યતા છે, જેમાં માનવીનું સ્વરૂપ, સમાજ, જ્ઞાન, કર્તવ્ય, પ્રકૃતિ તથા વ્યક્તિ અને સમગ્ર સમાજ વચ્ચેના સંબંધ જેવા વિષયો પર સતત વિચારવિમર્શ થતો આવ્યો છે.

તેઓ કદાચ "વસુધૈવ કુટુંબકમ" એટલે કે "સમગ્ર વિશ્વ એક પરિવાર છે" જેવા વાક્યને આ સભ્યતાગત દૃષ્ટિકોણની અભિવ્યક્તિ તરીકે યાદ કરાવશે.

ભૂરાજકીય સ્પર્ધા, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, આબોહવા અંગેની અનિશ્ચિતતા, સાંસ્કૃતિક વિભાજન અને અસાધારણ ટેક્નોલોજીકલ શક્તિના યુગમાં આ વિચાર ગંભીરતાથી વિચારવા યોગ્ય છે અને તે ભાગવતના સંદેશનો એક ભાગ હોવો જોઈએ. તેઓ આજે ભારત વિશેની કોઈપણ શંકાને દૂર કરતાં કહી શકે છે કે:

સભ્યતા પોતાની ઓળખમાં મજબૂત રીતે મૂળ ધરાવે છે, પરંતુ કોઈ શત્રુતાના ભાવ વિના અન્ય લોકો સાથે જોડાય છે.

સાંસ્કૃતિક આત્મવિશ્વાસ અને બહુવિધતાવાદ એકસાથે રહી શકે છે.

આધુનિકતાને સ્વીકારી શકાય છે, પરંતુ સાંસ્કૃતિક સ્મૃતિ ગુમાવ્યા વિના.

મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડનમાં ભાગવત સમક્ષ ભારતના સભ્યતાગત અનુભવને વૈશ્વિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં રજૂ કરવાની તક છે. તેમનો સંદેશ એવો હોઈ શકે કે ભારતનું પુનર્જાગરણ એટલે ભૂતકાળમાં પાછા ફરવું અથવા આદર્શીકૃત ભૂતકાળનું રોમેન્ટિક ચિત્રણ કરવું નહીં. તેના બદલે, તેનો અર્થ સભ્યતાના જ્ઞાનને ભવિષ્યમાં લઈ જવાનો છે.

તેનો અર્થ એવું ભારત હોઈ શકે જે એકસાથે વૈજ્ઞાનિક શ્રેષ્ઠતા અને સાંસ્કૃતિક મૂળ સાથે જોડાયેલું હોય; આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને પ્રાચીન દાર્શનિક વિચાર બંનેને સ્વીકારે; ઉદ્યોગસાહસિકતા અને સામાજિક જવાબદારીને સાથે આગળ વધારે; આર્થિક શક્તિની સાથે માનવીય કલ્યાણને પણ મહત્વ આપે.

નવા ભારતનો તેમનો સંદેશ આ રીતે રજૂ થઈ શકે:

સ્મૃતિમાં પ્રાચીન. કલ્પનામાં આધુનિક. આકાંક્ષામાં સાર્વત્રિક.

આજનું ભારત વિશ્વ સમક્ષ વિશ્વસનીય રીતે પોતાની વાત રજૂ કરી શકે છે. તેનો સભ્યતાગત આત્મવિશ્વાસ સભ્યતાગત અહંકાર નથી. હકીકતમાં, આત્મવિશ્વાસ જેટલો ઊંડો હોય, શ્રેષ્ઠતાની જરૂરિયાત એટલી ઓછી રહે છે. વિશ્વ માટે સૌથી શક્તિશાળી સંદેશ કદાચ એ જ હોઈ શકે કે અલગ અલગ સભ્યતાઓ પોતાની ઓળખ જાળવી રાખીને એકબીજા પાસેથી શીખી શકે છે.

ભારતીય અમેરિકન સમુદાય એક સેતુ

ભાગવતનો સંદેશ ભારતીય અમેરિકન સમુદાય માટે ખાસ મહત્વ ધરાવી શકે છે. તેઓ બે મહાન લોકશાહીઓ વચ્ચે એક વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવે છે. તેઓ અમેરિકાના વૈજ્ઞાનિક, ટેક્નોલોજી, શૈક્ષણિક, વ્યાપારી અને નાગરિક જીવનમાં ઊંડાણપૂર્વક યોગદાન આપે છે, જ્યારે ભારત સાથેના તેમના સતત અને મજબૂત સંબંધો પણ જાળવી રાખે છે.

તેમનું ભવિષ્યનું યોગદાન કોઈ એક દેશ માટેની હિમાયત કરતાં ઘણું મોટું હોઈ શકે છે. તેઓ એક સભ્યતાગત સેતુ છે. લોકો વચ્ચેના સંબંધો એવો વિશ્વાસ ઊભો કરે છે, જે રાજકીય પરિવર્તનો છતાં ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના વ્યૂહાત્મક સંબંધોને ટકાવી રાખવામાં મદદ કરે છે.

અમેરિકા સાથે ભાગીદારી કરવા માટે ભારતે વધુ અમેરિકન બનવાની જરૂર નથી અને અમેરિકાએ વધુ ભારતીય બનવાની પણ જરૂર નથી. જરૂરી એ છે કે બે આત્મવિશ્વાસ ધરાવતા સમાજો એકબીજા પાસેથી શીખે. આ જ કારણ છે કે બંને દેશોના સંબંધોમાં સભ્યતાગત પરિમાણ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.

RSSથી પણ મોટો એક સંદેશ

ભાગવતની મુલાકાતનો વિરોધ કરતા લોકો પહેલેથી જ સક્રિય છે અને આગામી દિવસોમાં તેમના તથા RSS વિશે વધુ ચર્ચાઓ, વિવાદો અને સોશિયલ મીડિયા પરની ગરમાગરમી થવાની સંભાવના છે. RSS એક પ્રભાવશાળી અને શિસ્તબદ્ધ સામાજિક સંગઠન છે, જેને વિશાળ જનસમર્થન પ્રાપ્ત છે. ઘણા લોકો તેની પ્રશંસા કરે છે, જ્યારે અન્ય લોકો તેની આકરી ટીકા કરે છે. પ્રેસ અને ભાગવતના વિરોધીઓ પહેલેથી જ USCIRF દ્વારા RSS સામે પ્રતિબંધો માટે કરવામાં આવેલી અપીલનો ઉલ્લેખ કરી રહ્યા છે, જેને લેખમાં પાયાવિહોણો દાવો ગણાવવામાં આવ્યો છે.

જોકે, ભાગવતે આવી તમામ ટીકાથી ઉપર ઊઠીને ભારતના સભ્યતાગત આત્મવિશ્વાસની વાત કરવી જોઈએ - એટલે કે સંવાદ માટે ખુલ્લાપણું, વિવિધતાનો આદર અને ભય વિના મતભેદનો સામનો કરવાની ક્ષમતા. તેઓ એટલું તો જાણે જ છે કે ટીકા અને તપાસથી ડરવાની જરૂર નથી. જો તેઓ ન્યૂયોર્કના આ મંચ પરથી "વસુધૈવ કુટુંબકમ"નો ઉલ્લેખ કરે, તો તે શ્રેષ્ઠતાની ઘોષણા નહીં પરંતુ સંવાદનું આમંત્રણ હશે.

1893માં શિકાગોમાં વિવેકાનંદે વિશ્વને ભારતની વાત સાંભળવા માટે આહ્વાન કર્યું હતું. 2014માં મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડનમાં મોદીએ વિશ્વને એક એવા ભારતની છબી બતાવી, જે રાષ્ટ્રોની વચ્ચે પોતાના સ્થાન અંગે વધુ આત્મવિશ્વાસ ધરાવતું હતું. હવે 2026માં મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડનમાં ભાગવત પાસે તેનાથી પણ વધુ ઊંડા અને દાર્શનિક પ્રશ્ન પર વિચાર કરવાની તક છે:

ભારત માનવજાતના ભવિષ્યમાં શું યોગદાન આપી શકે?

આ પ્રશ્નનો જવાબ માત્ર પ્રાચીન ગ્રંથોમાં અથવા ભારતની વધતી આર્થિક અને ભૂરાજકીય શક્તિમાં મળી શકે નહીં. તેનો જવાબ ભારતની સંસ્થાઓની ગુણવત્તા, તેના લોકોની સિદ્ધિઓ, તેની સંસ્કૃતિની જીવંતતા, તેના વિશ્વદૃષ્ટિકોણની ઉદારતા અને સંઘર્ષોથી ઘેરાયેલી દુનિયામાં યોગદાન આપવાની તેની તૈયારી દ્વારા સાબિત થવો જોઈએ.

ભાગવતની મુલાકાતનું સાચું મૂલ્યાંકન પ્રેક્ષકોની સંખ્યા, સ્થળની ભવ્યતા અથવા વિવેકાનંદ અને મોદી જેવી તેમની પ્રતિષ્ઠાના આધારે ન થવું જોઈએ. તેનું મૂલ્યાંકન એવા સંદેશના આધારે થવું જોઈએ, જે ભારતીય અમેરિકનોની નવી પેઢીને ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે સેતુ બનવા માટે પ્રેરિત કરે.

તેમનો સંદેશ ભારતના સભ્યતાગત વારસાની ઊંડી સમજ વિકસાવવા, વૈજ્ઞાનિક, બૌદ્ધિક અને સાંસ્કૃતિક આદાનપ્રદાનને પ્રોત્સાહન આપવા અને ભારત-અમેરિકા ભાગીદારીના લોકો વચ્ચેના સંબંધોના પાયાને વધુ મજબૂત બનાવવાનો હોવો જોઈએ.

વિવેકાનંદની મહાનતા માત્ર એ વાતમાં નહોતી કે તેમણે શિકાગોમાં ભાષણ આપ્યું હતું, પરંતુ એમાં હતી કે તેમનો સંદેશ શિકાગોની બહાર સુધી પહોંચ્યો અને આજે પણ તેનું સન્માન થાય છે તથા તેનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે.

હવે 29 ઓગસ્ટે મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડનના મંચ પર ભાગવત સામે પણ આવી જ કસોટી હશે. તેમના પડકારોમાંથી એક એ રહેશે કે ભારતની સભ્યતાગત વિરાસતનો ભવિષ્ય માટે શું અર્થ છે તે સમજાવવું.

ઇતિહાસ નક્કી કરશે કે તેમનો આ સંદેશ મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડનથી આગળ જવા યોગ્ય સાબિત થાય છે કે નહીં, તે કેટલો દૂર સુધી પહોંચે છે અને તેની શું અસર પડે છે.

(આ લેખમાં વ્યક્ત કરાયેલા વિચારો અને મંતવ્યો લેખકના પોતાના છે અને તે ન્યૂ ઇન્ડિયા અબ્રોડની સત્તાવાર નીતિ અથવા અભિપ્રાયને આવશ્યક રીતે પ્રતિબિંબિત કરતા નથી.)

ગુજરાતીમાં અન્ય સમાચારો વાંચવા અહીં ક્લિક કરો "ન્યુ ઇન્ડિયા અબ્રોડ ગુજરાતી"