જૈન ધર્મના મહત્વપૂર્ણ યોગદાન (ભાગ ૧) / Dhruti Ghiya Rathi

ભારતીય મૂળની અમેરિકન વિદ્વાન ધૃતિ ઘિયા રાઠીએ જૈન ધર્મ વિશે વૈશ્વિક સ્તરે વધુ વ્યાપક સમજણ વિકસે તે હેતુથી એક મહત્વપૂર્ણ પુસ્તકનું સંપાદન કર્યું છે. આ પુસ્તકમાં ગણિત, વિજ્ઞાન, ભાષા, સાહિત્ય, તત્ત્વજ્ઞાન, વેપાર, સ્થાપત્ય અને નૈતિક મૂલ્યો સહિત વિવિધ ક્ષેત્રોમાં જૈન ધર્મના પ્રભાવ અને યોગદાનનું વિસ્તૃત દસ્તાવેજીકરણ કરવામાં આવ્યું છે.

મોતીલાલ બનારસીદાસ પબ્લિશિંગ હાઉસ દ્વારા પ્રકાશિત Significant Contributions of Jainism (Volume 1) પુસ્તકમાં ભારત તેમજ અન્ય અનેક દેશોના વિદ્વાનોના લેખોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. પુસ્તકમાં જૈન ધર્મને માત્ર અહિંસા અને શાકાહાર પૂરતો મર્યાદિત ન રાખીને જીવંત બૌદ્ધિક અને સાંસ્કૃતિક પરંપરા તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. આ પુસ્તક હાર્ડકવર, પેપરબેક અને કિન્ડલ આવૃત્તિમાં ઉપલબ્ધ છે.

ન્યૂ ઈન્ડિયા અબ્રોડને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં પુસ્તકના સંપાદક ધૃતિ ઘિયા રાઠીએ જણાવ્યું કે વિશ્વના સૌથી પ્રાચીન જીવંત ધર્મોમાંના એક એવા જૈન ધર્મ વિશે લોકોમાં ખૂબ ઓછી જાણકારી હોવાને કારણે આ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં આવ્યો.

જાણકારીનો અભાવ

રાઠીએ જણાવ્યું કે ભારતીય સંસ્કૃતિના ઇતિહાસમાં જૈન ધર્મનું મહત્વપૂર્ણ સ્થાન હોવા છતાં ભારત તેમજ વિશ્વભરમાં તેના વિશે પૂરતી સમજણ જોવા મળતી નથી.

તેમણે કહ્યું, "ભારતના ઇતિહાસમાં જૈન ધર્મ ભારતીય સંસ્કૃતિના મુખ્ય આધારસ્તંભોમાંનો એક છે. છતાં વિશ્વના સૌથી જૂના જીવંત ધર્મોમાંનો એક હોવા છતાં તેની જાણકારી આજે પણ ખૂબ મર્યાદિત છે."

તેમણે સંશોધનોનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું કે ઘણા ભારતીયો પણ જૈન ધર્મ વિશે પૂરતી માહિતી ધરાવતા નથી, જ્યારે જૈન સમાજની બહારના ઘણા લોકો તેને હિંદુ ધર્મ અથવા બૌદ્ધ ધર્મની શાખા તરીકે સમજે છે.

રાઠીએ કહ્યું, "આ જ્ઞાનના અભાવે અમેરિકા અને ભારતના જૈન સમુદાયના કેટલાક લોકો જૈન ધર્મના યોગદાનને આધુનિક અને સરળ ભાષામાં દસ્તાવેજીકૃત કરવાનો નિર્ણય કર્યો."

આ પ્રથમ ખંડમાં વિવિધ ક્ષેત્રોમાં જૈન ધર્મના યોગદાન ઉપરાંત અહિંસા, પર્યાવરણ પ્રત્યેની જવાબદારી, ટકાઉ વિકાસ અને સહિષ્ણુતા જેવા સિદ્ધાંતોની આધુનિક સમયમાં પ્રાસંગિકતા પણ સમજાવવામાં આવી છે.

અહિંસાથી આગળનો વારસો

રાઠીએ જણાવ્યું કે અહિંસા જૈન ધર્મનો મુખ્ય આધાર છે, પરંતુ તેની બૌદ્ધિક અને સાંસ્કૃતિક પરંપરા માત્ર એટલી જ મર્યાદિત નથી.

તેમણે કહ્યું, "અમારો હેતુ જૈન ધર્મને માત્ર અહિંસા સાથે જોડાયેલા ધર્મ તરીકે નહીં, પરંતુ એક વ્યાપક બૌદ્ધિક, નૈતિક અને સાંસ્કૃતિક પરંપરા તરીકે રજૂ કરવાનો છે, જેના વિચારો આજના સમયમાં પણ એટલા જ પ્રાસંગિક છે."

પુસ્તકમાં બ્રહ્માંડ વિશેના જૈન તત્ત્વજ્ઞાન, પ્રાચીન ગ્રંથોમાં સમાવાયેલા ગણિતીય વિચારો, જીવ અને અજીવના વર્ગીકરણ તેમજ કલા અને સ્થાપત્ય પર જૈન પરંપરાના પ્રભાવની ચર્ચા કરવામાં આવી છે.

સાથે જ પ્રથમ તીર્થંકર ભગવાન ઋષભદેવના યોગદાનનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. જૈન પરંપરા અનુસાર તેમણે લેખન, ગણિત, વ્યાકરણ, સાહિત્ય, કૃષિ, શાસન, વેપાર અને વાણિજ્ય જેવી મૂળભૂત કળાઓનું માર્ગદર્શન આપ્યું હતું.

પ્રવાસી ભારતીય તરીકેનો અનુભવ

અમેરિકામાં રહેવાના અનુભવ અંગે રાઠીએ જણાવ્યું કે બહુસાંસ્કૃતિક સમાજમાં રહેવાને કારણે ભારતીય તત્ત્વજ્ઞાનને આધુનિક અને વૈશ્વિક સંદર્ભમાં રજૂ કરવાની જરૂરિયાત વધુ સ્પષ્ટ થઈ છે.

તેમણે કહ્યું, "અમેરિકામાં રહેતાં મને વધુ મજબૂત વિશ્વાસ થયો છે કે શીખવાની પ્રક્રિયા આખું જીવન ચાલે છે. અહીંનું બહુસાંસ્કૃતિક વાતાવરણ વિવિધ સંસ્કૃતિઓ વચ્ચે વિચારવિમર્શ અને વૈશ્વિક સ્તરે જોડાણને પ્રોત્સાહન આપે છે."

તેમણે ઉમેર્યું કે યુનિવર્સિટીઓના સંશોધન સાધનો અને ડિજિટલ સંગ્રહોના ઉપયોગથી વિવિધ દેશોના વિદ્વાનો સાથે સહયોગ સરળ બન્યો છે અને જૈન તત્ત્વજ્ઞાનને વૈશ્વિક સ્તરે પહોંચાડવામાં મદદ મળી છે.

વૈશ્વિક સહયોગ

આ પુસ્તકમાં અનેક દેશોના વિદ્વાનોએ યોગદાન આપ્યું છે. રાઠીના જણાવ્યા મુજબ, જૈન સ્ટડીઝ હવે વૈશ્વિક સ્તરે વિકસતું શૈક્ષણિક ક્ષેત્ર બની રહ્યું છે.

તેમણે જણાવ્યું, "આ આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ મારા માટે ખૂબ સમૃદ્ધ અનુભવ રહ્યો. આજે જૈન અને બિન-જૈન બંને પ્રકારના સંશોધકો જૈન અભ્યાસના વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપી રહ્યા છે."

તેમણે જણાવ્યું કે અમેરિકા, બ્રિટન, બેલ્જિયમ અને જાપાનની અનેક યુનિવર્સિટીઓમાં જૈન ધર્મ અંગેના કોર્સ, ફેલોશિપ અને સંશોધનની તક ઉપલબ્ધ છે, જ્યારે ભારતની સંસ્થાઓ પણ વિદેશી સંશોધકોને આકર્ષી રહી છે.

યુવા પેઢીને જોડવાનો પ્રયાસ

આ પુસ્તકનો હેતુ અમેરિકા સહિત વિદેશમાં વસતા બીજી અને ત્રીજી પેઢીના જૈન યુવાનોને પોતાના વારસા સાથે વૈજ્ઞાનિક અને તર્કસંગત રીતે જોડવાનો પણ છે.

રાઠીએ કહ્યું, "આજની યુવા પેઢી તર્કસંગત, પુરાવા આધારિત અને આજના સમયને અનુરૂપ જ્ઞાન શોધે છે. Significant Contributions of Jainism એ જ દૃષ્ટિકોણથી જૈન ધર્મને રજૂ કરે છે."

તેમણે જણાવ્યું કે પુસ્તકમાં પર્યાવરણ, સામાજિક સમરસતા, અસમાનતા અને ટકાઉ વિકાસ જેવા મુદ્દાઓને જૈન તત્ત્વજ્ઞાન સાથે જોડીને સમજાવવામાં આવ્યા છે અને પ્રાચીન જ્ઞાન આધુનિક વૈશ્વિક પડકારોના ઉકેલમાં કેવી રીતે ઉપયોગી બની શકે તે દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

વધતો રસ

રાઠીએ જણાવ્યું કે ખાસ કરીને બિન-જૈન વાચકો તરફથી મળેલો પ્રતિસાદ ખૂબ ઉત્સાહજનક રહ્યો છે. અનેક લાઇબ્રેરીઓ અને યુનિવર્સિટીઓએ આ પુસ્તકને પોતાના સંગ્રહમાં સામેલ કર્યું છે અને વાચકો જૈન ધર્મના વ્યાપક યોગદાન વિશે નવી સમજ મેળવી રહ્યા છે.

તેમણે કહ્યું, "સૌથી વધુ સંતોષ એ વાતનો છે કે આ પુસ્તકથી લોકોની એ માન્યતા બદલાઈ રહી છે કે જૈન ધર્મને માત્ર અહિંસા અને શાકાહારથી જ સમજી શકાય. હવે તેઓ તેની વધુ વ્યાપક બૌદ્ધિક અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાને ઓળખી રહ્યા છે."

આગામી આયોજન

રાઠીએ જણાવ્યું કે Significant Contributions of Jainism (Volume 2) પર કામ શરૂ થઈ ચૂક્યું છે. તેમાં યોગ, મનોવિજ્ઞાન, નેતૃત્વ, મેનેજમેન્ટ, નૈતિક નાણાકીય વ્યવસ્થા તેમજ પાકિસ્તાન અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં જૈન ધર્મના ઐતિહાસિક પ્રભાવ જેવા નવા વિષયોનો સમાવેશ કરવામાં આવશે.

તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે અનેકાંતવાદ, અહિંસા, અપરિગ્રહ, સત્ય, અસ્તેય અને બ્રહ્મચર્ય જેવા જૈન સિદ્ધાંતો અસહિષ્ણુતા, હિંસા, અતિઉપભોગ અને નૈતિકતા જેવા આધુનિક પડકારોને સમજવા અને તેના ઉકેલ માટે મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શન આપે છે.

લેખમાળાના વ્યાપક હેતુ અંગે રાઠીએ કહ્યું કે તેમનો પ્રયાસ જૈન ધર્મને માત્ર પ્રાચીન અહિંસક ધર્મ તરીકે નહીં, પરંતુ માનવ સંસ્કૃતિના વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ બૌદ્ધિક અને નૈતિક પરંપરા તરીકે સ્થાપિત કરવાનો છે, જે આજના સમયમાં પણ સમગ્ર વિશ્વને ઉપયોગી માર્ગદર્શન આપી શકે છે.

ગુજરાતીમાં અન્ય સમાચારો વાંચવા અહીં ક્લિક કરો "ન્યુ ઇન્ડિયા અબ્રોડ ગુજરાતી"