ਪ੍ਰਤੀਕ ਫੋਟੋ / AI

ਇਸ ਹਫ਼ਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਵੀਡੀਓ ਨੇ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ। ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਮਹਿਲਾ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਮੌਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਕਈ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਅਫ਼ਸਰ ਵੀ ਅਸਹਿਜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਘਬਰਾਉਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ, ਦੇਸ਼ ਵਿਰੁੱਧ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਲੋੜ, ਅਤੇ ਮਾਤਭੂਮੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਫ਼ਰਜ਼ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਕੋਈ ਦਿਖਾਵਟੀ ਹਿਚਕਿਚਾਹਟ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼। ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਵੀ ਸਿੱਧੀ ਸੀ- ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਈਏਐਸ, ਆਈਪੀਐਸ ਅਤੇ ਆਈਐਫਐਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਨਿਡਰ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ਣ ਕਲਾ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
ਜਿਸ DDDI ਢਾਂਚੇ- ਡੋਮੀਨੀਅਨ, ਧਰਮ, ਡੈਸਟਿਨੀ ਅਤੇ ਆਈਡੈਂਟਿਟੀ- ’ਤੇ ਮੈਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਨਿਯੰਤਰਣ, ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਔਪਨਿਵੇਸ਼ਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਢਾਂਚੇ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ। ਇੱਕ ਰਾਜ ਲਈ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਰਾਜ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਕਿਸੇ ਡੂੰਘੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਕੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਇਜ਼ਤਾ ਗੁਆਉਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਚੋਣਵੀਂ ਹਿੰਮਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮੇਰੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖਾਲੀਪਣ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਦਾ ਅਰਥ ਰਸਮਾਂ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਹੀ ਕਰਮ, ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸੰਤੁਲਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਉਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਜਾਂ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਸੰਕਟ ਵੀ ਨਿੱਜੀ ਡਰ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਫ਼ਰਜ਼ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਰਮੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਡਰ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਵ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਮਹਿਲਾ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਪਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਰਵੱਈਆ ਅਪਣਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਜਾਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ, ਸਗੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਲਈ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮੰਨਿਆ। ਇਹ ਰਵੱਈਆ ਅੱਜ ਘੱਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨੂੰ ਘੱਟ ਮਹੱਤਵ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੇ ਅਫ਼ਸਰ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਫ਼ਾਈਲਾਂ ਸੰਭਾਲਣ, ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਬਿਠਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਢਾਂਚਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕਰੀਅਰ ਜਾਂ ਧੜੇਬੰਦੀ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਉੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਸਕੇ।
DDDI ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਤੰਭ ਆਈਡੈਂਟਿਟੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਅਫ਼ਸਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਸਿਲੇਬਸ ਅਤੇ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੋਖ਼ਮ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਸੋਚ ਅਪਣਾਏਗਾ। ਪਰ ਜੇ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਲੰਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਯਾਦ, ਇਸ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਦੀਆਂ ਨੈਤਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਡਰ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚੌਥਾ ਸਤੰਭ ਡੈਸਟਿਨੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਫਿਜ਼ਿਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਧਰੁਵੀ ਦਬਾਅ ਵੀ ਵਧਣਗੇ। ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਇਹ ਤੈਅ ਕਰੇਗੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਾਜ ਵਜੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧੇਗਾ ਜਾਂ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਢਾਂਚਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ।
ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਅਫ਼ਸਰ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੰਪ੍ਰਭੂਤਾ ਦੀਆਂ ਸਖ਼ਤ ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਨੈਤਿਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਸੰਭਾਲ ਸਕਣ। ਨਿਡਰਤਾ ਬਿਨਾਂ ਸਿਆਣਪ ਹਮਲਾਵਰਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਬਿਨਾਂ ਨਿਡਰਤਾ ਬੇਅਸਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੈਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਇਕਰੂਪਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਚਰਿੱਤਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਮਿਆਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਮੌਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉਮੀਦਵਾਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਬੋਲਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਕੈਡਮੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿਖਲਾਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਇਹ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਪਵਾਦ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਮ ਮਿਆਰ ਬਣੇ।
ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਸਬਕ ਹੈ। ਸਾਫਟ ਪਾਵਰ ਅਤੇ ਕਥਾ-ਨਿਰਮਾਣ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਿਆ, ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ-ਅਨੁਕੂਲ ਲੋਕ ਸੇਵਕਾਂ ਦਾ ਉਭਾਰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਭਾਰਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਠੋਸ ਯੋਗਦਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਨੌਜਵਾਨ ਮਹਿਲਾ ਦੇ ਜਵਾਬ ਇਕੱਲੇ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਣਗੇ, ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ ਮਿਆਰ ਜ਼ਰੂਰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਾਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ- ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਸਿਰਫ਼ ਹੁਨਰਮੰਦ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਡੋਮੀਨੀਅਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਿਸ਼ਨ ਲਈ ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਟਰੱਸਟੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਸਮਨਵਯ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋੜ ਹੈ।